Hobbit – streszczenie szczegółowe i opracowanie

Bilbo Baggins wyrusza z domu jako niechętny przygodzie amator wygodnego życia, a wraca jako ktoś zdolny samodzielnie podejmować ryzyko, ratować towarzyszy i sprzeciwić się ich przywódcy. „Hobbit, czyli tam i z powrotem” jest więc nie tylko opowieścią o krasnoludach, smoku i odzyskiwaniu skarbu. To przede wszystkim historia odkrywania własnych możliwości, a zarazem przestroga przed chciwością, pychą i przekonaniem, że prawo do dziedzictwa usprawiedliwia każdą decyzję.

Wiedza w pigułce

• Autor: J.R.R. Tolkien.
• Rok wydania: 1937.
• Rodzaj literacki: epika.
• Gatunek: powieść fantasy zawierająca elementy baśni, mitu, legendy i opowieści przygodowej.
• Główny bohater: Bilbo Baggins.
• Najważniejsze postacie: Gandalf, Thorin Dębowa Tarcza, Smaug, Gollum, Bard, Beorn, Elrond oraz pozostali członkowie kompanii krasnoludów.
• Miejsce akcji: Śródziemie – między innymi Shire, Rivendell, Góry Mgliste, dom Beorna, Mroczna Puszcza, Miasto na Jeziorze i Samotna Góra.
• Czas akcji: rok 2941 Trzeciej Ery Śródziemia.
• Cel wyprawy: odzyskanie Samotnej Góry i skarbu zagarniętego przez smoka Smauga.
• Najważniejsze wydarzenie: Bitwa Pięciu Armii.
• Najważniejsze motywy: wędrówka, przemiana bohatera, dom, odwaga, przyjaźń, chciwość, dziedzictwo, konflikt i pojednanie.
• Znaczenie tytułu: określa kierunek wyprawy Bilba, ale też pełny cykl jego przemiany – bohater opuszcza dom, poznaje świat i wraca do punktu wyjścia jako inny człowiek.

Streszczenie krótkie

Bilbo Baggins jest zamożnym hobbitem ceniącym spokój, regularne posiłki i wygodę swojej norki w Shire. Jego uporządkowane życie zmienia się, gdy Gandalf sprowadza do niego trzynastu krasnoludów pod wodzą Thorina Dębowej Tarczy. Kompania zamierza odzyskać Samotną Górę oraz skarb zagarnięty przez smoka Smauga. Bilbo, choć nie ma żadnego doświadczenia, otrzymuje rolę włamywacza i wyrusza razem z nimi.

Podczas podróży wędrowcy spotykają trolle, gobliny, wargów, olbrzymie pająki i leśne elfy. W podziemiach Gór Mglistych Bilbo znajduje pierścień zapewniający niewidzialność, a następnie wygrywa pojedynek na zagadki z Gollumem. Z czasem coraz częściej radzi sobie bez pomocy Gandalfa: sam wydostaje się z tuneli goblinów, uwalnia krasnoludów z pajęczych sieci i organizuje ucieczkę z pałacu Króla Elfów.

Po dotarciu do Samotnej Góry Bilbo wchodzi do siedziby Smauga i odkrywa nieosłonięte miejsce na piersi smoka. Informacja dociera za pośrednictwem drozda do Barda, który zabija potwora Czarną Strzałą. Śmierć Smauga nie kończy jednak konfliktu. Thorin, owładnięty żądzą skarbu, odmawia udzielenia pomocy ludziom z Miasta na Jeziorze i nie chce podzielić się bogactwem. Bilbo przekazuje Bardowi Arcyklejnot, aby umożliwić negocjacje i zapobiec wojnie.

Spór przerywa nadejście goblinów i wargów. Krasnoludy, ludzie oraz elfy jednoczą się przeciwko wspólnemu wrogowi w Bitwie Pięciu Armii. Thorin zostaje śmiertelnie ranny, a przed śmiercią godzi się z Bilbem i przyznaje, że dobroć jest cenniejsza od bogactwa. Hobbit wraca do domu z niewielką częścią skarbu. Traci opinię osoby całkowicie przewidywalnej i statecznej, ale zyskuje doświadczenie, przyjaciół oraz świadomość własnych możliwości.

Streszczenie porządkuje wydarzenia, ale nie zastąpi lektury pełnej humoru, zagadek, pieśni i komentarzy narratora.

J.R.R. Tolkien i geneza „Hobbita”

John Ronald Reuel Tolkien był pisarzem, językoznawcą i profesorem literatury angielskiej. Specjalizował się w językach oraz tekstach średniowiecznych, między innymi w literaturze staroangielskiej. Śródziemie nie powstało więc jako przypadkowy zbiór fantastycznych stworzeń. Autor budował jego historię, języki, nazwy i legendy przez wiele lat, łącząc wiedzę filologiczną z wyobraźnią.

Zalążkiem „Hobbita, czyli tam i z powrotem” były historie opowiadane dzieciom Tolkiena. Książka zachowała cechy opowieści przeznaczonej do głośnego czytania: narrator zwraca się do odbiorcy, uprzedza niektóre zdarzenia, żartuje z bohaterów i objaśnia osobliwości świata. Powieść ukazała się w 1937 roku z mapami oraz ilustracjami przygotowanymi przez autora. Jej powodzenie sprawiło, że wydawca poprosił Tolkiena o kolejną książkę o hobbitach. Z tego zamówienia wyrósł później znacznie obszerniejszy „Władca Pierścieni”.

Inspiracje autora sięgają mitologii nordyckiej, średniowiecznych eposów, legend o smokach oraz europejskiej baśni. Imiona Gandalfa i większości krasnoludów mają odpowiedniki w staronordyjskim poemacie „Völuspá”, należącym do „Eddy poetyckiej”. Smaug przypomina smoka z „Beowulfa”: oba potwory śpią na zgromadzonym skarbie, budzą się po kradzieży cennego naczynia i ruszają, aby zemścić się na ludziach. Tolkien nie kopiuje jednak dawnych opowieści. Łączy ich wzorce z humorem, nowoczesnym bohaterem i własną mitologią.

Gatunek, narrator i budowa powieści

„Hobbit, czyli tam i z powrotem” jest powieścią fantasy, ponieważ akcja rozgrywa się w wykreowanym świecie zamieszkanym przez istoty fantastyczne, a magia stanowi naturalny element rzeczywistości. Utwór korzysta zarazem z baśniowego schematu wyprawy po skarb, motywów mitologicznych, rozmachu eposu, humoru oraz przygodowej fabuły.

Ważną rolę odgrywa narrator. Zna losy postaci i historię Śródziemia, ale nie opowiada w sposób bezosobowy. Zwraca się bezpośrednio do czytelnika, komentuje zachowanie bohaterów, przypomina wcześniejsze wydarzenia i czasem zapowiada późniejsze. Dzięki temu nawet groźne sceny zachowują ton gawędy. Ten styl odróżnia „Hobbita, czyli tam i z powrotem” od poważniejszego i bardziej epickiego „Władcy Pierścieni”.

Kompozycja utworu odpowiada tytułowej trasie: bohater opuszcza dom, przechodzi kolejne próby, dociera do najdalszego punktu wyprawy, a następnie wraca. Droga powrotna jest opisana znacznie krócej, ponieważ najważniejszy cel fabularny został już osiągnięty. Istotą zakończenia nie jest kolejna przygoda, lecz odpowiedź na pytanie, kim stał się Bilbo i czy po wszystkim może po prostu wrócić do dawnego życia.

Czas i miejsce akcji

Wyprawa do Samotnej Góry odbywa się w 2941 roku Trzeciej Ery Śródziemia. Często można spotkać informację, że akcja rozgrywa się około 60 lat przed „Władcą Pierścieni”. Wymaga ona doprecyzowania: sześćdziesiąt lat dzieli wyprawę Bilba od jego pożegnalnego przyjęcia, natomiast Frodo wyrusza z Shire siedemnaście lat później. Między początkiem wyprawy Bilba a początkiem właściwej misji Froda upływa zatem około 77 lat.

Podróż rozpoczyna się w Shire, krainie zielonej, spokojnej i dobrze uporządkowanej. Bilbo mieszka w wygodnej norce Bag End, nazywanej w polskich przekładach między innymi Bag Endem lub domem na Pagórku. Kolejne miejsca coraz bardziej oddalają go od znanego świata. Są to Rivendell, Góry Mgliste, dzikie tereny zamieszkane przez wargów, dom Beorna, Mroczna Puszcza, siedziba leśnych elfów, Miasto na Jeziorze, ruiny Dale oraz Samotna Góra.

Przestrzeń odzwierciedla rozwój bohatera. W Shire Bilbo może polegać na rutynie i społecznych zasadach. W górach zostaje sam, w Mrocznej Puszczy musi przejąć odpowiedzialność za grupę, a w Ereborze mierzy się nie tylko ze smokiem, lecz także z chciwością własnych towarzyszy. Powrót do domu nie oznacza cofnięcia przemiany: Shire jest takie jak dawniej, ale Bilbo patrzy na nie już z innej perspektywy.

„Hobbit, czyli tam i z powrotem” – plan wydarzeń

1. Spotkanie Bilba z Gandalfem.
2. Niespodziewana uczta trzynastu krasnoludów w domu hobbita.
3. Przyjęcie przez Bilba roli włamywacza i rozpoczęcie wyprawy.
4. Spotkanie z trollami oraz odnalezienie mieczy w ich kryjówce.
5. Pobyt w Rivendell i odczytanie księżycowych liter na mapie Thorina.
6. Pojmanie drużyny przez gobliny w Górach Mglistych.
7. Oddzielenie Bilba od towarzyszy i odnalezienie pierścienia.
8. Pojedynek na zagadki z Gollumem i samodzielna ucieczka hobbita.
9. Atak wargów oraz ratunek przyniesiony przez Orły.
10. Gościna w domu Beorna.
11. Odejście Gandalfa i samotna wędrówka kompanii przez Mroczną Puszczę.
12. Walka Bilba z olbrzymimi pająkami i uratowanie krasnoludów.
13. Uwięzienie drużyny przez leśne elfy.
14. Ucieczka z pałacu w beczkach i przybycie do Miasta na Jeziorze.
15. Dotarcie do Samotnej Góry i otwarcie sekretnych drzwi w Dniu Durina.
16. Kradzież pucharu oraz rozmowa Bilba ze Smaugiem.
17. Odkrycie słabego miejsca w pancerzu smoka.
18. Atak Smauga na Miasto na Jeziorze i zabicie go przez Barda.
19. Zajęcie skarbu przez krasnoludy i narastanie konfliktu o jego podział.
20. Potajemne przekazanie Arcyklejnotu Bardowi przez Bilba.
21. Nadejście goblinów i wargów oraz wybuch Bitwy Pięciu Armii.
22. Zwycięstwo sprzymierzeńców, śmierć Thorina, Kiliego i Filego.
23. Pojednanie Thorina z Bilbem.
24. Powrót hobbita do Shire i przerwanie licytacji jego majątku.

„Hobbit, czyli tam i z powrotem” – streszczenie szczegółowe

Nieproszeni goście i początek wyprawy

Bilbo Baggins wiedzie spokojne życie w wygodnej norce w Shire. Pochodzi z dwóch rodzin reprezentujących odmienne cechy. Bagginsowie są stateczni i przewidywalni, natomiast Tukowie słyną z większej skłonności do przygód. Gandalf, który pamięta matkę Bilba, Belladonnę Tuk, dostrzega w hobbicie potencjał niewidoczny dla jego sąsiadów i początkowo dla niego samego.

Czarodziej zapowiada wizytę, a następnego dnia do domu Bilba kolejno przybywa trzynastu krasnoludów: Dwalin, Balin, Kili, Fili, Dori, Nori, Ori, Oin, Gloin, Bifur, Bofur, Bombur oraz Thorin Dębowa Tarcza. Goście opróżniają spiżarnię gospodarza, śpiewają o utraconym królestwie i przedstawiają plan wyprawy. Samotna Góra była niegdyś siedzibą krasnoludów, lecz smok Smaug zniszczył pobliskie Dale, wypędził mieszkańców Ereboru i zagarnął ich skarb.

Gandalf przedstawia Bilba jako włamywacza, chociaż hobbit nie ma żadnego doświadczenia w tej dziedzinie. Thorin posiada mapę i klucz przekazane Gandalfowi przez jego ojca, Thráina. Zaznaczone na mapie sekretne wejście może pozwolić niewielkiej grupie dostać się do wnętrza góry bez bezpośredniego atakowania smoka. Następnego ranka Bilbo, pod wpływem swojej tukowskiej natury oraz urażonej dumy, wybiega z domu i dołącza do kompanii.

Trolle, Rivendell i księżycowe litery

Pierwsza samodzielna próba Bilba kończy się niepowodzeniem. Wysłany na zwiad próbuje okraść trolla, ale zostaje schwytany. W ręce potworów wpadają też krasnoludy. Gandalf ukrywa się w pobliżu i naśladuje głosy trolli, podsycając ich kłótnię aż do wschodu słońca. Pod wpływem światła potwory zamieniają się w kamień.

W ich kryjówce wędrowcy znajdują zapasy oraz miecze pochodzące z dawnego elfickiego miasta Gondolin. Gandalf bierze Glamdring, Thorin – Orcrist, a Bilbo otrzymuje niewielkie ostrze odpowiednie do swojego wzrostu. Dopiero podczas walki z pająkami nazwie je Żądłem.

Drużyna dociera do Rivendell, gdzie gości ją Elrond. Rozpoznaje pochodzenie mieczy i bada mapę Thorina. W świetle księżyca dostrzega niewidoczne wcześniej litery. Informują one, że w Dniu Durina ostatni promień zachodzącego słońca wskaże zamek w sekretnych drzwiach Samotnej Góry. Wskazówka ta okaże się kluczowa, choć bohaterowie zrozumieją ją dopiero po dotarciu do celu.

Góry Mgliste, Gollum i pierścień

Podczas burzy w Górach Mglistych wędrowcy chronią się w jaskini, która okazuje się wejściem do podziemnego królestwa goblinów. Zostają pojmani i zaprowadzeni przed Wielkiego Goblina. Władca rozpoznaje Orcrist, miecz budzący w goblinach grozę. Gandalf gasi światła, zabija Wielkiego Goblina Glamdringiem i pomaga drużynie uciec.

W zamieszaniu Bilbo spada z ramion Doriego, traci przytomność i zostaje sam. W ciemności znajduje mały złoty pierścień, który odruchowo chowa do kieszeni. Nad podziemnym jeziorem spotyka Golluma – samotną, wyniszczoną istotę żywiącą się rybami i goblinami. Gollum proponuje pojedynek na zagadki. Jeśli Bilbo przegra, zostanie zjedzony; jeśli wygra, przeciwnik ma wskazać mu wyjście.

Bilbo zadaje w końcu pytanie o przedmiot znajdujący się w jego kieszeni. Nie jest to prawidłowa zagadka, ale Gollum przyjmuje je jako ostatnią próbę. Gdy nie potrafi odpowiedzieć, zamierza użyć swojego „skarbu”, który czyni właściciela niewidzialnym. Odkrywa jednak, że pierścień zniknął, i domyśla się, że ma go Bilbo. Hobbit przypadkowo zakłada znalezisko, staje się niewidzialny i rusza za Gollumem ku wyjściu.

Bilbo ma okazję zabić przeciwnika, lecz powstrzymuje go litość. Przeskakuje nad Gollumem, wymyka się goblinom i samodzielnie opuszcza podziemia. Po odnalezieniu krasnoludów początkowo nie opowiada im całej prawdy o pierścieniu. Ważniejsza od magicznego przedmiotu jest jednak zmiana jego pozycji w grupie: po raz pierwszy radzi sobie bez pomocy Gandalfa i zdobywa uznanie towarzyszy.

Wargowie, Orły i dom Beorna

Gobliny i wargowie otaczają wędrowców na polanie, zmuszając ich do schronienia się na drzewach. Gandalf próbuje odpędzić napastników płonącymi szyszkami, ale sytuacja staje się coraz groźniejsza. Bohaterów ratują Wielkie Orły, które zabierają ich w bezpieczne miejsce. Ich władca zna Gandalfa i spłaca w ten sposób dawny dług.

Czarodziej prowadzi następnie kompanię do Beorna, człowieka potrafiącego przybierać postać ogromnego niedźwiedzia. Ponieważ gospodarz nie ufa nieznajomym i nie lubi krasnoludów, Gandalf przedstawia mu drużynę stopniowo, wplatając przybywanie kolejnych gości w opowieść o ucieczce z Gór Mglistych. Beorn udziela im schronienia, wyposaża w żywność i ostrzega przed zejściem ze ścieżki w Mrocznej Puszczy.

Mroczna Puszcza i pierwsze samodzielne zwycięstwa Bilba

Przed wejściem do lasu Gandalf opuszcza kompanię, ponieważ musi zająć się sprawami związanymi z rosnącym zagrożeniem ze strony Czarnoksiężnika. Od tej chwili wędrowcy nie mogą liczyć na jego ratunek. Mroczna Puszcza jest ciemna, duszna i pełna niebezpieczeństw. Bombur wpada do zaczarowanego strumienia i zapada w długi sen, a kończące się zapasy osłabiają drużynę.

Krasnoludy kilkakrotnie widzą w oddali światła i ucztujące leśne elfy. Mimo ostrzeżeń opuszczają ścieżkę, lecz za każdym razem uczta znika. Zagubionych wędrowców chwytają olbrzymie pająki. Bilbo dzięki pierścieniowi pozostaje wolny. Zabija jednego z napastników, nazywa swój miecz Żądłem, odciąga pająki, a następnie przecina sieci krępujące krasnoludów. Nie jest już przypadkowym uczestnikiem wyprawy, lecz osobą, od której zależy życie pozostałych.

Thorin zostaje wcześniej pojmany przez leśne elfy, a wkrótce ten sam los spotyka pozostałych krasnoludów. Król Elfów chce poznać cel ich podróży, ale więźniowie milczą, obawiając się roszczeń do skarbu. Niewidzialny Bilbo swobodnie porusza się po pałacu i zdobywa informacje. Odkrywa, że puste beczki są spuszczane rzeką do Miasta na Jeziorze, po czym wykrada klucze strażnikowi i ukrywa krasnoludów w beczkach. Sam nie ma gdzie się schować, dlatego płynie, trzymając się jednej z nich.

Miasto na Jeziorze i sekretne drzwi

Po wyczerpującej ucieczce drużyna dociera do Miasta na Jeziorze, zwanego również Esgaroth. Thorin przedstawia się jako dziedzic Króla spod Góry. Mieszkańcy witają przybyszów z entuzjazmem, ponieważ dawne pieśni zapowiadają powrót dobrobytu po odnowieniu krasnoludzkiego królestwa. Zarządca miasta udziela wyprawie pomocy, choć nie jest pewien prawdziwości jej opowieści.

Wędrowcy ruszają ku Samotnej Górze i odnajdują zarys sekretnych drzwi, ale nie potrafią ich otworzyć. Dopiero w Dniu Durina drozd rozbija ślimaka o skałę, zwracając uwagę Bilba. Ostatni promień słońca pada na ukryty otwór. Thorin wkłada klucz do zamka i otwiera przejście prowadzące do wnętrza Ereboru.

Rozmowa ze Smaugiem i śmierć smoka

Bilbo schodzi samotnie do skarbca. Widok ogromnego smoka śpiącego na złocie budzi w nim przerażenie, ale hobbit zabiera puchar i wraca do krasnoludów. Smaug po przebudzeniu zauważa kradzież, wpada w furię i przeszukuje zbocza góry. Wędrowcy chronią się w tunelu.

Bilbo ponownie wchodzi do skarbca, tym razem z założonym pierścieniem. Smaug nie może go zobaczyć, lecz wyczuwa zapach intruza. Rozpoczyna się pojedynek słowny. Hobbit nie zdradza nazwiska i przedstawia się za pomocą zagadkowych określeń. Smok próbuje wzbudzić w nim podejrzliwość wobec krasnoludów, pytając, jak zamierzają przetransportować skarb i czy Bilbo otrzyma obiecaną część.

Schlebiając próżności Smauga, Bilbo skłania go do pokazania opancerzonego brzucha. Dostrzega niewielkie nieosłonięte miejsce na lewej piersi. Opowiada o nim krasnoludom, a rozmowę podsłuchuje drozd. Rozwścieczony smok domyśla się, że wyprawie pomagali mieszkańcy Esgaroth, i leci zniszczyć miasto.

Smaug podpala zabudowania Miasta na Jeziorze. Bard, doświadczony łucznik i potomek Giriona, ostatniego władcy Dale, organizuje obronę. Drozd przekazuje mu wiadomość o słabym miejscu smoka. Bard używa Czarnej Strzały – rodowej broni, którą zachował na najważniejszy moment – i trafia w nieosłoniętą pierś Smauga. Spadający potwór niszczy znaczną część miasta.

Skarb, Arcyklejnot i narastający konflikt

Po odejściu Smauga krasnoludy wchodzą do skarbca. Bilbo znajduje Arcyklejnot, najcenniejszą pamiątkę rodu Thorina, ale zachowuje znalezisko w tajemnicy. Thorin obejmuje władzę w Ereborze i coraz mocniej ulega smoczej chorobie – obsesyjnemu przywiązaniu do bogactwa. Szczególnie gorączkowo poszukuje Arcyklejnotu.

Tymczasem ocalali mieszkańcy Esgaroth potrzebują żywności, schronienia i środków na odbudowę. Bard obejmuje faktyczne dowództwo nad ludźmi, ale nie zostaje władcą Miasta na Jeziorze. Później odbuduje Dale i zostanie jego królem. Na razie wraz z Królem Elfów prowadzi ludzi pod Samotną Górę. Domaga się części skarbu jako rekompensaty za zniszczone miasto, zapłaty za pomoc udzieloną wyprawie oraz należności pochodzących z dawnego bogactwa Dale.

Thorin odrzuca żądania i wzywa posiłki. Z Żelaznych Wzgórz wyrusza jego krewny Dain z armią krasnoludów. Bilbo widzi, że obie strony przygotowują się do walki, dlatego sam podejmuje decyzję. Pod osłoną pierścienia opuszcza górę i przekazuje Bardowi oraz Królowi Elfów Arcyklejnot. Ma on posłużyć jako karta przetargowa i zmusić Thorina do negocjacji.

Kiedy Bard pokazuje klejnot, Thorin wpada w gniew. Bilbo przyznaje się do swojego czynu, powołując się na obiecaną część skarbu. Przywódca krasnoludów nazywa go zdrajcą i wyrzuca z góry. Gandalf, który pojawia się w obozie ludzi i elfów, staje po stronie hobbita. Bilbo ryzykuje przyjaźń z krasnoludami oraz należną mu nagrodę, ponieważ uznaje ocalenie życia za ważniejsze od lojalności wobec błędnej decyzji Thorina.

Bitwa Pięciu Armii i pojednanie z Thorinem

Do walki między krasnoludami, ludźmi i elfami nie dochodzi, ponieważ Gandalf ostrzega o nadejściu armii goblinów oraz wargów. Dotychczasowi przeciwnicy jednoczą się wobec wspólnego zagrożenia. Pięć armii to krasnoludy, ludzie, elfy, gobliny i wargowie. Później do bitwy dołączają również Orły i Beorn.

Bilbo pozostaje w pobliżu elfów i zakłada pierścień. Dzięki temu jest niewidzialny dla wrogów, ale nie chroni go to przed przypadkowym uderzeniem kamieniem. Hobbit traci przytomność i nie obserwuje rozstrzygającej części starcia. Orły atakują gobliny z powietrza, a Beorn w niedźwiedziej postaci przebija się przez ich szeregi. Sprzymierzeńcy zwyciężają, lecz ponoszą ciężkie straty.

Thorin zostaje śmiertelnie ranny, a Kili i Fili giną, broniąc go. Przed śmiercią przywódca godzi się z Bilbem. Przyznaje, że gdyby ludzie bardziej cenili jedzenie, radość i pieśni niż gromadzenie złota, świat byłby szczęśliwszy. Jego przemiana przychodzi za późno, ale pozwala mu odzyskać moralną wielkość i zakończyć relację z hobbitem pojednaniem.

Powrót do Shire

Po bitwie Dain zostaje Królem pod Górą. Bard otrzymuje część skarbu i przeznacza go między innymi na pomoc mieszkańcom Esgaroth oraz odbudowę Dale. Arcyklejnot zostaje złożony na piersi Thorina w grobowcu, a Orcrist spoczywa na jego mogile. Bilbo rezygnuje z większości należnej mu części bogactwa. Zabiera dwie niewielkie skrzynie – jedną ze złotem, drugą ze srebrem – ponieważ nie chce i nie potrafiłby przewieźć większego skarbu.

Wraca z Gandalfem przez dom Beorna i Rivendell. Kiedy dociera do Shire, odkrywa, że uznano go za zmarłego, a jego majątek jest właśnie sprzedawany na licytacji. Odzyskanie domu i części przedmiotów wymaga czasu. Sąsiedzi przestają uważać Bilba za hobbita w pełni godnego szacunku, ponieważ podróżował, przyjaźni się z elfami i krasnoludami oraz opowiada niezwykłe historie.

Bilbo nie przejmuje się jednak utratą dawnej opinii. Zachowuje dom, część przywiezionego bogactwa, pierścień i pamięć o wyprawie. Po latach odwiedzają go Gandalf i Balin, którzy opowiadają o odbudowanym Dale oraz dobrobycie panującym wokół Samotnej Góry. Hobbit widzi, że dawne przepowiednie się spełniły, lecz nie przypisuje zwycięstwa wyłącznie sobie. Potrafi dostrzec własne miejsce w znacznie większej historii.

Bohaterowie „Hobbita, czyli tam i z powrotem”

Bilbo Baggins

Bilbo jest domatorem przywiązanym do wygody, porządku i regularnych posiłków. Początkowo boi się niebezpieczeństwa, nie posiada umiejętności włamywacza i często marzy o powrocie do własnej norki. Nie oznacza to jednak, że jest tchórzem. Odwaga Bilba nie polega na braku strachu, lecz na działaniu mimo lęku.

W kolejnych etapach wyprawy coraz rzadziej czeka na ratunek. Sam wydostaje się z podziemi, uwalnia krasnoludów od pająków, organizuje ucieczkę w beczkach i podejmuje rozmowę ze Smaugiem. Najważniejszą próbą okazuje się jednak konflikt o skarb. Oddając Arcyklejnot Bardowi, Bilbo sprzeciwia się własnym towarzyszom i ryzykuje nagrodę, aby zapobiec walce. Jego bohaterstwo ma więc nie tylko wymiar fizyczny, ale również moralny.

Thorin Dębowa Tarcza

Thorin jest spadkobiercą królów spod Samotnej Góry i przywódcą wyprawy. Kierują nim poczucie odpowiedzialności za ród, pamięć o krzywdzie oraz pragnienie odzyskania ojczyzny. Jest dumny, odważny i zdolny do poświęcenia, ale również uparty, wyniosły i niechętny do słuchania cudzych argumentów.

Po odzyskaniu skarbu ulega smoczej chorobie. Dziedzictwo, które miało służyć odbudowie wspólnoty, staje się dla niego ważniejsze od ludzi. Thorin jest gotów doprowadzić do wojny, choć mieszkańcy Esgaroth ucierpieli wskutek wyprawy i wcześniej udzielili krasnoludom pomocy. Dopiero śmiertelna rana pozwala mu uznać rację Bilba i odrzucić władzę złota nad własnymi decyzjami.

Gandalf

Gandalf jest inicjatorem wyprawy, przewodnikiem i mentorem. Dostrzega w Bilbie cechy, których nie widzą krasnoludy ani sam hobbit. Nie rozwiązuje jednak za drużynę wszystkich problemów. Jego odejście przed Mroczną Puszczą sprawia, że Bilbo musi stać się samodzielny. Czarodziej kieruje wydarzeniami, ale pozostawia bohaterom przestrzeń do dokonywania własnych wyborów.

Smaug

Smaug jest inteligentny, próżny, podejrzliwy i niezwykle sprawny w manipulowaniu rozmówcą. Nie przypomina bezrozumnej bestii. Podczas rozmowy z Bilbem próbuje skłócić go z krasnoludami i zasugerować, że obietnica udziału w skarbie jest bezwartościowa. Reprezentuje skrajną postać chciwości: gromadzi bogactwo, którego nie wykorzystuje, a samą próbę odebrania choćby jednego przedmiotu traktuje jako powód do masowego odwetu.

Bard

Bard jest łucznikiem z Miasta na Jeziorze i potomkiem Giriona, dawnego władcy Dale. Zachowuje rozwagę wtedy, gdy inni mieszkańcy ulegają entuzjazmowi związanemu z powrotem Thorina. Podczas ataku Smauga organizuje obronę i jako ostatni pozostaje na stanowisku. Po śmierci smoka kieruje ocalałymi oraz domaga się części skarbu, ale nie występuje wyłącznie we własnym interesie. Potrzebuje środków na pomoc ludziom i odbudowę zniszczonych siedzib. Po bitwie zostaje królem odbudowanego Dale, nie zaś władcą Esgaroth.

Gollum

Gollum żyje samotnie pod Górami Mglistymi i jest całkowicie przywiązany do pierścienia, który nazywa swoim skarbem. W samym „Hobbicie, czyli tam i z powrotem” jego pochodzenie nie zostaje dokładnie wyjaśnione. Dopiero „Władca Pierścieni” ujawnia, że był niegdyś Sméagolem i należał do ludu spokrewnionego z hobbitami. Spotkanie z Bilbem łączy kameralny pojedynek na zagadki z początkiem historii, która zadecyduje później o losach całego Śródziemia.

Pozostali bohaterowie

Wśród pozostałych krasnoludów najlepiej poznajemy Balina, który jako jeden z pierwszych okazuje Bilbowi życzliwość, oraz młodych Kiliego i Filego. Bombur wnosi do opowieści wiele humoru, ale jego rozmiary stają się też źródłem praktycznych problemów podczas wyprawy. Elrond reprezentuje wiedzę, gościnność i pamięć dawnych epok, Beorn – siłę natury oraz niezależność, a Król Elfów łączy dumę i nieufność z umiejętnością współpracy w obliczu prawdziwego zagrożenia.

Problematyka i najważniejsze motywy

Wędrówka i przemiana Bilba

Podróż ma charakter inicjacyjny: kolejne próby ujawniają i rozwijają cechy, których Bilbo nie miał okazji wykorzystać w bezpiecznym Shire. Początkowo do działania popychają go Gandalf, krasnoludy i urażona duma. Później sam rozpoznaje problemy, układa plany i bierze odpowiedzialność za skutki decyzji.

Bilbo nie zmienia się jednak w wojownika podobnego do bohaterów dawnych eposów. Jego najważniejszymi cechami pozostają spryt, litość, umiejętność rozmowy i niechęć do niepotrzebnej przemocy. Rozwój nie polega na odrzuceniu hobbitowej natury, lecz na odkryciu, że umiłowanie domu może współistnieć z ciekawością świata, a łagodność nie wyklucza odwagi.

Dom i powrót

Bilbo przez większą część wyprawy tęskni za fotelem, spiżarnią i zwykłym jedzeniem. Dom symbolizuje bezpieczeństwo, zakorzenienie i codzienny porządek. Nie jest jednak przedstawiony jako miejsce, którego nigdy nie należy opuszczać. Dopiero oddalenie pozwala bohaterowi zrozumieć jego wartość oraz dostrzec ograniczenia życia podporządkowanego wyłącznie wygodzie i opinii sąsiadów.

Po powrocie Bilbo nie odzyskuje dokładnie dawnego życia. Jego majątek jest licytowany, a reputacja statecznego hobbita zostaje naruszona. Zmiana ta nie jest karą. Bohater przestaje uzależniać własną wartość od tego, co uważa o nim lokalna społeczność. Dom nadal jest dla niego ważny, ale nie stanowi już granicy całego świata.

Chciwość i smocza choroba

Smaug zagarnia skarb, choć nie potrzebuje złota i nie potrafi zrobić z niego użytku. Bogactwo daje mu jedynie poczucie władzy. Po śmierci smoka podobnemu mechanizmowi ulega Thorin. Nie staje się drugim Smaugiem, ale zaczyna bronić złota kosztem dawnych sojuszy, losu poszkodowanych ludzi i własnego honoru.

Określenie „smocza choroba” wskazuje, że zło nie kończy się wraz ze śmiercią potwora. Może trwać jako sposób myślenia człowieka lub krasnoluda opętanego posiadaniem. Przeciwieństwem tej postawy jest Bilbo, który rezygnuje z większości należnego mu skarbu, oraz Bard, przeznaczający bogactwo na odbudowę wspólnoty.

Dziedzictwo i prawo do skarbu

Wyprawa Thorina ma uzasadniony cel: odzyskanie ojczyzny zagarniętej przemocą. Po śmierci Smauga okazuje się jednak, że do bogactwa prowadzą różne roszczenia. Krasnoludy powołują się na dziedzictwo, mieszkańcy Esgaroth przypominają o udzielonej pomocy i poniesionych stratach, a Bard reprezentuje również spadkobierców zniszczonego Dale.

Tolkien nie podaje łatwej zasady podziału. Pokazuje, że samo prawo własności nie zwalnia z odpowiedzialności za innych. Bilbo sprzeciwia się Thorinowi nie dlatego, że lekceważy jego krzywdę, lecz dlatego, że odzyskanie dawnych praw nie powinno prowadzić do nowej niesprawiedliwości.

Odwaga, litość i odpowiedzialność

Odwaga w „Hobbicie, czyli tam i z powrotem” przybiera różne formy. Bard pozostaje na stanowisku podczas ataku smoka, Thorin prowadzi szarżę w bitwie, a Bilbo samotnie schodzi do skarbca. Najważniejsze decyzje hobbita nie polegają jednak na walce: oszczędza Golluma, ryzykuje życie dla uwięzionych krasnoludów i próbuje zapobiec wojnie.

Litość okazana Gollumowi ma konsekwencje wykraczające daleko poza fabułę tej książki. Bilbo nie wie, kim jest przeciwnik ani jak ważny stanie się znaleziony pierścień. Podejmuje decyzję dlatego, że nie chce zabijać bezbronnej istoty. Tolkien pokazuje w ten sposób, że moralna wartość czynu nie zależy od znajomości wszystkich jego przyszłych skutków.

Współpraca ponad podziałami

Krasnoludy, elfy i ludzie długo kierują się wzajemną nieufnością. Konflikt o skarb niemal prowadzi do walki, choć każda strona ma częściowo uzasadnione racje. Dopiero nadejście goblinów i wargów zmusza ich do współpracy. Bitwa nie usuwa wcześniejszych krzywd, ale pokazuje, że przywiązanie do własnej grupy nie może przesłaniać wspólnego zagrożenia.

Najważniejsze symbole i przedmioty

• Pierścień zapewnia Bilbowi niewidzialność i ułatwia kolejne zwycięstwa. W „Hobbicie, czyli tam i z powrotem” jego zła natura nie jest jeszcze w pełni ujawniona, choć przywiązanie Golluma i niepełna opowieść Bilba zapowiadają późniejsze znaczenie przedmiotu.
• Arcyklejnot jest symbolem królewskiego dziedzictwa i dumy rodu Thorina. Gdy przywódca uznaje klejnot za ważniejszy od pokoju, pamiątka po przodkach staje się narzędziem zniewolenia.
• Żądło oznacza rosnącą samodzielność Bilba. Hobbit nadaje mieczowi imię dopiero po samodzielnym pokonaniu pająka, a więc w chwili, gdy zaczyna postrzegać siebie jako zdolnego uczestnika wyprawy.
• Mapa i klucz łączą teraźniejszą wyprawę z utraconym królestwem krasnoludów. Nie gwarantują sukcesu – wskazówki wymagają wiedzy Elronda, cierpliwości i uważności Bilba.
• Samotna Góra jest jednocześnie ojczyzną, celem podróży i miejscem próby. Jej odzyskanie rozwiązuje dawny problem, ale natychmiast ujawnia nowy: walkę o własność skarbu.
• Bag End symbolizuje dom i bezpieczeństwo. Bilbo wraca do tej samej przestrzeni, lecz doświadczenia sprawiają, że nie jest już tym samym hobbitem.

Pierścień w „Hobbicie, czyli tam i z powrotem” i we „Władcy Pierścieni”

W „Hobbicie, czyli tam i z powrotem” pierścień jest przede wszystkim magicznym przedmiotem zapewniającym niewidzialność. Narrator nie wyjaśnia jeszcze jego pochodzenia ani związku z Sauronem. Bilbo posługuje się nim wielokrotnie i nie doświadcza skutków porównywalnych z tymi, które później dotkną Froda. Widać jednak pierwsze sygnały niebezpieczeństwa: Gollum jest całkowicie uzależniony od swojego „skarbu”, a Bilbo zataja część prawdy o jego zdobyciu.

„Władca Pierścieni” ujawnia, że znalezisko jest Jedynym Pierścieniem stworzonym przez Saurona. Tolkien zmienił w związku z tym rozdział „Zagadki w ciemnościach”. W pierwszym wydaniu z 1937 roku Gollum uczciwie oddawał pierścień jako stawkę przegranego pojedynku, a gdy nie mógł go znaleźć, wskazywał Bilbowi wyjście. W wydaniu z 1951 roku Gollum próbuje oszukać i zabić hobbita, a Bilbo ucieka dzięki niewidzialności. W „Władcy Pierścieni” pierwotna wersja wydarzeń zostaje przedstawiona jako nieprawdziwa opowieść Bilba, będąca pierwszym śladem wpływu pierścienia.

Zmiana pokazuje, jak rozwijało się legendarium Tolkiena. „Hobbit, czyli tam i z powrotem” powstał wcześniej jako lżejsza opowieść dla dzieci. Dopiero podczas pracy nad kontynuacją autor nadał pierścieniowi centralne znaczenie i ściślej połączył wyprawę Bilba z historią Saurona.

Konteksty do „Hobbita, czyli tam i z powrotem”

Baśń i schemat wyprawy po skarb

Powieść wykorzystuje elementy znane z baśni: spokojny bohater zostaje wyrwany ze zwyczajnego świata, otrzymuje pomoc przewodnika, spotyka fantastyczne istoty, zdobywa magiczny przedmiot i przechodzi kolejne próby. Tolkien komplikuje jednak ten schemat. Zabicie smoka nie kończy historii szczęśliwym podziałem skarbu, lecz uruchamia spór między niedawnymi sojusznikami.

„Odyseja” Homera

Bilba i Odyseusza łączy długa wędrówka zakończona powrotem do domu, tęsknota za bezpieczną codziennością oraz posługiwanie się sprytem zamiast samą siłą. Obaj bohaterowie wracają odmienieni i zastają własny majątek zagrożony przez obcych. Różnica polega na charakterze wyprawy: Odyseusz próbuje wrócić z wojny, podczas gdy Bilbo dobrowolnie opuszcza dom, aby uczestniczyć w przygodzie.

„Beowulf”

Smaug wiele zawdzięcza smokowi z anglosaskiego eposu. W obu utworach potwór pilnuje skarbu, wpada w gniew po kradzieży cennego naczynia i dokonuje niszczycielskiego odwetu. Tolkien zmienia jednak tradycyjny model heroiczny: smoka nie zabija tytułowy bohater ani przywódca wyprawy, lecz Bard, postać wprowadzona stosunkowo późno. Bilbo pokonuje natomiast inne zagrożenia dzięki inteligencji, litości i zdolności rozmowy.

Mitologia nordycka

Imiona Thorina, Dwalina, Balina, Kiliego, Filego, Bombura i wielu innych krasnoludów, a także imię Gandalfa, mają źródła w katalogu karłów zawartym w staronordyjskiej „Völuspá”. Z mitologii północy pochodzą również wyobrażenia krasnoludów jako mistrzów rzemiosła, nazwanej broni oraz bogactw ukrytych pod ziemią.

„Władca Pierścieni”

„Hobbit, czyli tam i z powrotem” zapowiada wiele elementów późniejszej trylogii: znaczenie litości okazanej Gollumowi, destrukcyjny wpływ pierścienia, rolę Gandalfa, historię rodu Durina oraz powrót sił Saurona. Nie należy jednak interpretować każdej sceny wyłącznie przez pryzmat kontynuacji. „Hobbit, czyli tam i z powrotem” jest samodzielną opowieścią o przemianie Bilba, napisaną w lżejszym stylu i dla innego pierwszego odbiorcy.

„Hobbit, czyli tam i z powrotem” – książka a filmy Petera Jacksona

Peter Jackson zekranizował „Hobbita, czyli tam i z powrotem” jako trzy filmy: „Niezwykła podróż”, „Pustkowie Smauga” oraz „Bitwa Pięciu Armii”. Filmowa trylogia znacznie rozbudowuje stosunkowo zwartą fabułę książki. Wykorzystuje niektóre informacje z dodatków do „Władcy Pierścieni”, mocniej eksponuje działania Gandalfa związane z Czarnoksiężnikiem i dodaje wątki nieobecne w powieści.

Do najbardziej widocznych różnic należy rozbudowanie roli Azoga, stworzenie postaci Tauriel i jej relacji z Kilim, udział Legolasa w wydarzeniach oraz znaczne wydłużenie Bitwy Pięciu Armii. Inaczej przedstawiono także część przygód, chronologię i relacje bohaterów. Film może być pomocnym kontekstem interpretacyjnym, ale nie powinien służyć jako źródło szczegółów na sprawdzianie z lektury.

„Hobbit, czyli tam i z powrotem” – przykładowe tematy do omówienia

• Jak podróż zmienia człowieka? Bilbo odkrywa własną odwagę i samodzielność, ale nie traci przywiązania do domu ani nie staje się typowym wojownikiem.
• Czy odwaga oznacza brak strachu? Hobbit wielokrotnie się boi, lecz mimo lęku podejmuje działanie i bierze odpowiedzialność za innych.
• Jak bogactwo wpływa na bohaterów? Smaug gromadzi skarb dla samego posiadania, Thorin ulega smoczej chorobie, a Bilbo dobrowolnie rezygnuje z większości należnej mu części.
• Czy sprzeciw wobec przyjaciela może być wyrazem lojalności? Bilbo przekazuje Arcyklejnot Bardowi, ponieważ chce ocalić Thorina i pozostałych uczestników konfliktu przed skutkami wojny.
• Jaką rolę odgrywa dom? Bag End daje Bilbowi bezpieczeństwo, lecz dopiero opuszczenie Shire pozwala mu dojrzeć i świadomie docenić własne miejsce.
• Co jest ważniejsze: pochodzenie czy czyny? Bilbo nie posiada pozycji wojownika ani królewskiego dziedzictwa, ale dzięki własnym decyzjom staje się najważniejszym uczestnikiem wyprawy.
• Dlaczego litość może wymagać odwagi? Bilbo oszczędza Golluma, choć łatwiej byłoby wykorzystać przewagę niewidzialności i zabić przeciwnika.
• Czy odzyskanie własności usprawiedliwia krzywdzenie innych? Roszczenia Thorina są uzasadnione historycznie, lecz nie dają mu prawa do zignorowania cierpienia mieszkańców Esgaroth.

Po lekturze „Hobbita, czyli tam i z powrotem” warto pozostać w Śródziemiu albo sięgnąć po inne opowieści łączące fantastykę z przygodą:

Albo zanurkować w przebogatej twórczości Tolkiena: