Numer ISBN – co to jest i jak znaleźć właściwe wydanie książki?

Ten sam tytuł może stać na półce w twardej i miękkiej oprawie, ukazać się jako e-book, audiobook albo nowe wydanie ze zmienioną treścią. Wszystkie wersje nadal pozostają tym samym utworem, ale z punktu widzenia księgarni, bibliotek i dystrybutorów są odrębnymi produktami. Do ich rozróżniania służy numer ISBN.

ISBN pozwala dokładniej wskazać, o którą publikację chodzi. Jest szczególnie przydatny podczas kupowania podręczników, zeszytów ćwiczeń, kolejnych tomów serii i książek mających wiele wydań. Zamiast opierać się wyłącznie na tytule lub zdjęciu okładki, można porównać oznaczenie przypisane do konkretnej wersji.

Numer nie informuje jednak o jakości książki, jej aktualności ani dopuszczeniu do użytku szkolnego. Nie gwarantuje również, że znalezioną publikację wybrał nauczyciel. ISBN jest identyfikatorem wydawniczym, a nie oceną zawartości.

ISBN identyfikuje publikację, a nie sam utwór

Skrót ISBN pochodzi od angielskiej nazwy International Standard Book Number. Po polsku rozwija się go jako Międzynarodowy Znormalizowany Numer Książki. System służy do identyfikowania wydawców oraz publikowanych przez nich wydawnictw zwartych, przede wszystkim książek.

ISBN przypisuje się określonej publikacji w konkretnej formie produktowej. Oznacza to, że powieść wydana w twardej oprawie może mieć inny numer niż ta sama treść w oprawie miękkiej. Osobne oznaczenia mogą otrzymać również e-book w formacie EPUB, plik PDF oraz audiobook.

ISBN nie jest zatem uniwersalnym numerem tytułu. Jedna książka rozumiana jako utwór może mieć wiele numerów, jeżeli ukazała się:

• nakładem różnych wydawców,
• w kilku formach oprawy,
• jako publikacja papierowa i elektroniczna,
• w różnych formatach cyfrowych,
• w wersji audio,
• w nowym, znacząco zmienionym wydaniu.

W praktyce ISBN pomaga odpowiedzieć nie tylko na pytanie „jaki to tytuł?”, lecz przede wszystkim: „które dokładnie wydanie i która forma książki?”.

Budowa 13-cyfrowego numeru

Numery nadawane od 1 stycznia 2007 roku składają się z 13 cyfr. W zapisie przeznaczonym dla czytelnika są dzielone łącznikami na pięć grup. Długość poszczególnych członów może się różnić, dlatego nie należy próbować rozdzielać numeru wyłącznie na podstawie liczby cyfr.

Budowę ISBN można pokazać na przykładowym oznaczeniu: 978-83-01-00000-1.

Cyfra kontrolna pomaga wychwycić część błędów popełnianych podczas przepisywania ISBN. Nie potwierdza jednak, że numer został przypisany do właściwego tytułu ani że dane podane w opisie sprzedażowym są prawidłowe.

ISBN-10 i ISBN-13

Na starszych książkach można znaleźć numer złożony z 10 cyfr. Taki system obowiązywał przed 2007 rokiem. Ostatni znak ISBN-10 może być cyfrą albo literą X, która pełni funkcję cyfry kontrolnej o wartości 10.

Współczesny ISBN ma 13 cyfr i jest zgodny ze strukturą kodu EAN-13. Starsze numery rozpoczynające się po przeliczeniu od prefiksu 978 można przekonwertować na nowy format. Nie wystarczy jednak dopisać trzech cyfr na początku – konieczne jest również ponowne obliczenie cyfry kontrolnej.

Jeżeli w książce podano jednocześnie ISBN-10 i ISBN-13, nie musi to oznaczać dwóch różnych wydań. Mogą to być dwa zapisy identyfikujące tę samą publikację w starym i nowym systemie.

Umiejscowienie ISBN w książce

Numer powinien być poprzedzony skrótem ISBN, aby można go było odróżnić od innych oznaczeń. W publikacji drukowanej należy go szukać przede wszystkim w dwóch miejscach:

• na odwrocie strony tytułowej, czyli na stronie redakcyjnej,
• w dolnej części czwartej strony okładki, zwykle obok kodu kreskowego.

ISBN może pojawić się również na obwolucie, pudełku albo innym opakowaniu ochronnym. W przypadku e-booków znajduje się zazwyczaj na stronie redakcyjnej lub w informacjach bibliograficznych dostępnych w pliku.

W opisach księgarni internetowych numer jest najczęściej umieszczany wśród danych produktu, obok wydawnictwa, roku wydania, liczby stron i rodzaju oprawy. Podczas porównywania można pominąć łączniki oraz spacje – liczy się pełny ciąg cyfr.

Nowy numer przy zmianie wydania

Nie każda różnica między egzemplarzami oznacza konieczność nadania nowego ISBN. Zasadnicze znaczenie ma to, czy zmieniła się publikacja albo jej forma produktowa.

Dotychczasowy numer może pozostać przy:

• niezmienionym dodruku książki,
• korekcie pojedynczych błędów drukarskich,
• zmianie ceny,
• nowym projekcie okładki, jeżeli treść, wydawca i forma produktu pozostają bez zmian.

Nowego ISBN wymaga natomiast między innymi:

• znacząca zmiana treści lub kompozycji publikacji,
• zmiana tytułu,
• nowe wydanie przejrzane, poprawione lub rozszerzone,
• zmiana wydawcy,
• wydanie książki w innej formie oprawy,
• przygotowanie odrębnej wersji elektronicznej lub dźwiękowej.

Sam rok druku nie pozwala więc ustalić, czy książka powinna mieć inny ISBN. Kolejny nakład może zachować numer, jeśli publikacja pozostała niezmieniona.

Oprawa, e-book i audiobook

Forma produktu ma znaczenie, ponieważ wpływa na sposób dystrybucji i korzystania z publikacji. Książka w twardej oprawie oraz książka w oprawie broszurowej powinny mieć odrębne numery, nawet gdy zawierają ten sam tekst.

Podobna zasada dotyczy publikacji cyfrowych. Wersje PDF i EPUB mogą otrzymać osobne ISBN, ponieważ są różnymi formami produktowymi. Oddzielnego oznaczenia wymaga również audiobook sprzedawany jako plik MP3 albo publikacja dźwiękowa na nośniku fizycznym.

ISBN nie pozwala samodzielnie odczytać rodzaju oprawy ani formatu pliku. Informację tę trzeba sprawdzić w pełnym opisie produktu. Numer pomaga natomiast ustalić, czy znaleziony opis dotyczy właśnie tej wersji, której poszukuje czytelnik.

Zestaw i jego poszczególne części

Publikacja wielotomowa albo zestaw edukacyjny może mieć więcej niż jeden numer. Odrębny ISBN bywa przypisany całemu kompletowi, a kolejne oznaczenia – jego poszczególnym tomom lub elementom przeznaczonym do samodzielnej sprzedaży.

Ma to znaczenie między innymi przy seriach językowych i materiałach szkolnych. Podręcznik, zeszyt ćwiczeń, książka nauczyciela oraz pakiet obejmujący kilka komponentów mogą mieć osobne numery. ISBN całego zestawu nie musi być numerem widocznym na pojedynczej książce.

Przed zamówieniem należy ustalić, czy numer podany na liście dotyczy:

• pojedynczego podręcznika,
• zeszytu ćwiczeń,
• konkretnego tomu,
• pakietu zawierającego kilka części,
• całej publikacji wielotomowej.

Różnica jest szczególnie ważna przy zakupie używanych książek. Sprzedający może podać ISBN zestawu, mimo że oferuje tylko jeden znajdujący się w nim element.

Wyszukiwanie książki po ISBN

Numer można wpisać do wyszukiwarki internetowej, katalogu bibliotecznego albo wyszukiwarki księgarni obsługującej takie zapytania. Najlepiej użyć pełnego ciągu 13 cyfr bez łączników i dodatkowych słów.

Wynik nadal wymaga kontroli. Przed zakupem należy porównać:

1. Tytuł i podtytuł – podobne nazwy mogą odnosić się do kilku części lub wydań.
2. Autorów – pozwalają rozróżnić książki o identycznych tytułach.
3. Wydawnictwo – nowy wydawca powinien posługiwać się numerem ze swojej puli.
4. Formę publikacji – numer wersji papierowej nie identyfikuje e-booka ani audiobooka.
5. Oprawę – wydanie twarde i broszurowe mogą mieć osobne oznaczenia.
6. Numer tomu lub części – ma znaczenie przy seriach i publikacjach wieloczęściowych.
7. Rok oraz oznaczenie wydania – pomagają rozpoznać edycje zmienione i wznowienia.

Jeżeli wynik wyszukiwania prowadzi do zupełnie innej książki, nie należy zakładać, że zgadza się ona z poszukiwanym egzemplarzem tylko dlatego, że numer ma prawidłową długość. W opisie mógł znaleźć się błąd albo ISBN został nieprawidłowo przypisany.

ISBN podręcznika i zeszytu ćwiczeń

Przy zakupie materiałów szkolnych ISBN jest jednym z najdokładniejszych sposobów rozpoznania właściwej publikacji. Tytuły kolejnych części serii bywają podobne, a zmiany w okładkach nie zawsze odpowiadają zmianom zawartości.

Jeżeli szkoła podała ISBN, należy porównać go z numerem umieszczonym w opisie produktu. Trzeba jednak sprawdzić także tytuł, autorów, wydawnictwo, klasę, część i oznaczenie wydania. Pozwala to wychwycić ewentualny błąd na szkolnej liście albo stronie sprzedawcy.

Podręcznik i pasujący do niego zeszyt ćwiczeń są odrębnymi publikacjami, dlatego nie powinny mieć jednego wspólnego numeru jako pojedyncze produkty. Mogą natomiast wchodzić w skład pakietu oznaczonego dodatkowym ISBN dla całego zestawu.

W przypadku używanych podręczników należy zachować szczególną ostrożność. Ten sam tytuł może występować w wersji przygotowanej do wcześniejszej podstawy programowej oraz w nowym wydaniu odpowiadającym zmienionym wymaganiom. Zgodność ISBN jest wtedy znacznie bardziej wiarygodna niż podobieństwo okładki.

Po otrzymaniu pełnej listy ze szkoły można porównać właściwe podręczniki do szkół podstawowych i średnich. Jeżeli wykaz nie podaje ISBN, wybór trzeba oprzeć na komplecie pozostałych danych, a w razie wątpliwości poprosić szkołę o doprecyzowanie.

ISBN, EAN, ISSN i numer dopuszczenia

Na książkach oraz listach szkolnych pojawia się kilka różnych oznaczeń. Każde ma inną funkcję i nie powinno być traktowane jako zamiennik pozostałych.

W przypadku książek numer ISBN-13 może być zapisany w postaci kodu kreskowego zgodnego z EAN-13. Nie oznacza to jednak, że każdy numer EAN jest ISBN. System EAN obejmuje także produkty niezwiązane z działalnością wydawniczą.

ISBN nie zastępuje również numeru ewidencyjnego MEN. Różnice między tymi oznaczeniami oraz sposób sprawdzania podręcznika w ministerialnej bazie wyjaśnia artykuł Numer dopuszczenia podręcznika – co to jest i co oznacza?.

Książka bez ISBN

Nadawanie ISBN jest w Polsce dobrowolne. Brak numeru nie oznacza więc, że książkę wydano nielegalnie, a jej treść jest niewiarygodna. ISBN służy przede wszystkim identyfikacji publikacji i usprawnia jej katalogowanie oraz dystrybucję.

Część księgarń, hurtowni i innych pośredników może wymagać numeru przed przyjęciem publikacji do sprzedaży. Jest to jednak zasada przyjęta przez konkretną firmę, a nie ustawowy obowiązek nałożony na każdego wydawcę.

Brak ISBN może częściej występować przy publikacjach wydawanych samodzielnie, drukach przeznaczonych dla zamkniętej grupy odbiorców albo materiałach rozpowszechnianych poza standardową siecią księgarską. Taką książkę trzeba identyfikować na podstawie innych danych: tytułu, autora, wydawcy, roku publikacji i formatu.

Błędny albo niezgodny numer

Mimo znormalizowanego systemu w publikacjach i bazach mogą pojawiać się błędy. Numer może zostać nieprawidłowo wydrukowany, źle przepisany do opisu produktu albo omyłkowo przypisany do innej książki.

Sygnałem ostrzegawczym jest sytuacja, w której ISBN prowadzi do publikacji o innym tytule, wydanej przez inną oficynę lub dostępnej w odmiennej formie. W takim przypadku warto:

1. porównać numer na stronie redakcyjnej i tylnej okładce,
2. sprawdzić, czy przepisano wszystkie 13 cyfr,
3. zweryfikować dane na oficjalnej stronie wydawcy,
4. zestawić informacje z katalogiem bibliotecznym albo bazą e-ISBN,
5. skontaktować się ze sprzedawcą przed złożeniem zamówienia.

ISBN jest bardzo precyzyjnym narzędziem, ale najlepiej działa w połączeniu z pozostałymi danymi bibliograficznymi. Zgodność numeru, tytułu, autorów, wydawnictwa i formy publikacji daje znacznie większą pewność niż sam wygląd okładki.

Przy zwykłej książce pozwala to wybrać oczekiwaną oprawę lub edycję. Przy podręczniku chroni dodatkowo przed zakupem niewłaściwej części, poziomu albo wersji przygotowanej do innego programu nauczania.